Kruszynek (Trichogramma) w biologicznej ochronie kukurydzy przed omacnicą prosowianką

Kruszynek zajął ważne miejsce w biologicznej ochronie kukurydzy w Polsce

Pasożytnicze błonkówki rodzaju Trichogramma zwane potocznie krusznkami (z uwagi na malutkie rozmiary) to najmniejsze poznane owady na świecie. Zostały one już dość dobrze opisane na portalu, a osobnym artykule do którego lektury serdecznie zapraszamy - TUTAJ.

Kruszynki stosowane są w Polsce już od kilkudziesięciu lat. Aktualnie, najwięcej badań z ich wykorzystaniem prowadzi Instytut Ochrony Roślin - PIB w Poznaniu

Niezwykle ciekawy rozwój kruszynków (Trichogramma) w jajach innych owadów sprawił, że człowiek nauczył się to wykorzystywać praktycznie do ograniczania jaj tych gatunków owadów-szkodników, które uszkadzając rośliny uprawne prowadziły do spadku wysokości i jakości plonów. Nauczenie się masowej hodowli niektórych gatunków tych błonkówek pozwoliło tworzyć z nich żywe biopreparaty używane w biologicznej ochronie roślin.

Kruszynka w latach 50-70 XX wieku testowano w Polsce m.in. do ochrony lasów przed osnują gwiaździstą i otrzymano dobre wyniki. W późnych latach 90. podjęto się także próby zastosowania dwóch gatunków pochodzących z krajowej hodowli tj. T. evanescens oraz T. embryophagum w zasiewach kukurydzy do ograniczania szkodliwości omacnicy prosowianki także z dobrym rezultatem. Mało kto pamięta, że w Polsce mieliśmy małą hodowlę kruszynków (głównie pod cele badawcze), którą prowadził Instytutu Ekologii Polskiej Akademii Nauk w Dziekanowie Leśnym i to z tego ośrodka pozyskano pierwsze gatunki do testów w uprawach kukurydzy. Niestety, z upływem czasu polskiej hodowli Trichogramma zaprzestano, stąd też obecnie wszystkie gatunki kruszynków jakie są obecne w biopreparatach dostępnych na rynku pochodzą z zagranicznych hodowli (głównie z Niemiec i Czech).

W Polsce, kruszynka stosuje się głównie na plantacjach kukurydzy (pastewna, cukrowa, popcorn) w celu ograniczania liczby jaj bardzo groźnego szkodnika tej rośliny jakim jest motyl nocny zwany omacnicą prosowianką (Ostrinia nubilalis). Warto poczytać o tym szkodniku TUTAJ, bo potrafi porządnie napsocić w kukurydzy, ale coraz częściej gasienice tego motyla pojawiają się na innych roślinach, które zaczynają uszkadzać. Obok omacnicy na kukurydzy i wielu innych roślinach uprawnych może w niektóre lata pojawić się w Polsce szkodnik jakim jest słonecznica orężówka (Helicoverpa armigera). To także motyl nocny, którego gąsienice mogą uszkadzać rośliny o czym informujemy TUTAJ. Kruszynek wypuszczany na pola uprawne przeciwko omacnicy niejako przy okazji może także pasożytować również i jaja słonecznicy, ale i rolnic oraz piętnówek jeżeli się pojawią w okresie lotu samic kruszynka.

Choć na świecie zidentyfikowano 230 gatunków kruszynka, to malutka część z nich znalazła praktyczne zastosowanie w ochronie roślin dzięki stworzeniu na ich bazie biopreparatów. W Polsce aktualnie stosuje się głównie jeden gatunek kruszynka jakim jest Trichogramma brassicae, chociaż może on występować także w mieszaninie z kruszynkiem zmiennym (Trichogramma evanescens). W latach 90. XX wieku i na początku 21. wieku używano jednak w Polsce w zasiewach kukurydzy trzy gatunki kruszynka, którymi były: T. evanescens, T. pintoi oraz T. embryophagum.

Możesz wesprzeć działalność edukacyjną DIONP

Twoja pomoc pozwola rozwijać stronę

Jeżeli doceniasz publikowane na portalu DIONP treści, to zawsze możesz podziękować Autorom poprzez kupienie im symbolicznej kawy. Za każdą kawę z góry dziękujemy.

Postaw nam kawę :)

Biopreparaty z kruszynkiem są żywe i mają bardzo krótką przydatność do użycia

Biopreparaty zawierające kruszynka są niezwykle ciekawe pod kątem swojej budowy. Na rynku występują pod trzema postaciami:

• luźnej/sypkiej która jest przeznaczona do agrolotniczej aplikacji za pomocą specjalnych dozowników montowanych na wiatrakowcach bądź na niektórych tylko rodzajach dronów używanych do ochrony dużych i bardzo dużych pól, gdzie wymagana jest szybkość działania. Urządzenia te przelatując nad polami uprawnymi rozsypują na glebę i rośliny w odpowiednich ilościach nośnik w którym ukryty jest kruszynek. Z tego nośnika bezpośrednio bedą wylatywały błonkówki kruszynka i szukały jaj żywicieli celem ich spasożytowania. Postać sypka biopreparatu jest raczej niedostępna w handlu detalicznym z uwagi na swoją delikatność i konieczność ostrożnego postępowania z nią, tak, aby nie zaszkodzić kruszynkowi, który znajduje się w nośniku,
• kartonowych zawieszek wewnętrzu których znajduje się sypki nośnik zawierający kruszynka, które umieszcza się ręcznie w odpowiednich odstępach na liściach roślin chronionych biologicznie i z których przez niewielkie otwory w późniejszym czasie wylecą błonkówki. Ten sposób wykładania biopreparatu choć nieco pracochłonny jak przyjdzie chronić większe areały, to jak najbardziej może być polecany na pola małe i duże.
• biodegradowalnych kulek zawierających w swoim wnętrzu sypką postać biopreparatu, które ręcznie bądź za pomocą dedykowanych dronów rozrzuca się na glebę w odpowiednim rozstawie. Do aplikacji kulek są także używane specjalne pneumatyczne rozrzutniki montowane do traktorów. W kulkach są laserowo wypalone niewielkie otworki przez które wylecą później dorosłe kruszynki. Za pomocą tej postaci biopreparatu chroni się pola małe, duże i bardzo duże.

Jak można zatem zobaczyć, każda postać biopreparatu zawiera biologiczny nośnik, w którym jest ukryty kruszynek. Ten nośnik jest niczym innym jak spasożytowanymi przez kruszynka jajami skośnika zbożowiaczka (Sitotroga cerealella) - znanego motyla szkodnika roślin, którego człowiek nauczył się masowo hodować i pozyskiwać od niego ogromną liczbę świeżych jaj służących potem do namnażania kruszynka. Jak bowiem się okazało, kruszynek bardzo chętnie pasożytuje także i jaja skośnika.

Ukrycie kruszynka wewnątrz biologicznego nośnika jakim są jaja innego owada otworzyło drogę do tworzenia biopreparatów, które choć mają bardzo krótki okres ważności to da się je choćby bezpiecznie transportować, nawet do innych krajów. Cała jednak logistyka musi być dobrze zaplanowana, aby nie doszło do wylotu błonkówek z biopreparatów np. w trakcie transportu kurierskiego. To choćby z tego powodu w pudełkach transportowych z kruszynkiem znajduje się chłodziwo utrzymujące niższą temperaturę, aby spowolnić jego rozwój wewnątrz nośnika. Na filmie dostępnym TUTAJ pokazujemy jak wygląda standardowa przesyłka zagraniczna w której do Polski dostarcza się żywe biopreparaty zawierające kruszynka.

Należy mieć na uwadze także i to, że kruszynek w nośniku jest pod dwoma stadiami rozwojowymi - są to larwy na różnym etapie rozwoju oraz poczwarki. Dzięki takiemu rozwiązaniu producent daje nieco czasu, aby można było bezpiecznie go zapakować w odpowiednie osłony (zawieszki, kulki) i dostarczyć na czas do odbiorcy. Obniżenie temperatury dodatkowo temu służy. Poza tym dzięki takiemu zróżnicowaniu stadiów rozwojowych w jednym biopreparacie wylot z niego błonkówek będzie rozłożony w czasie na kilka dni, a to ma bardzo duże znaczenie dla skuteczności działania, bo jak wiadomo szkodniki na których jajach kruszynek pasożytuje nalatują na rośliny etapami.

Przyjedzie biopreparat natychmiast go wyłóż? Nie dasz rady? - maksymanie 24-36 godzin możesz go awaryjnie przetrzymać, ale na własne ryzyko

Kruszynek jest specyficznym składnikiem biopreparatów, bo nie wchodzi w takie stadium rozwojowe, w którym można go dłużej przechowywać celem zrobienia chocby zapasów. Z tego powodu nie znajdziemy go na sklepowych półkach w centrach ogrodniczych. Namnaża się go i umieszcza w różnych nośnikach pod konkretne zamówienia odpowiednio wcześniej składane. Producent (a raczej jego hodowca) musi mieć czas aby go namnożyć a potem sprawdzić kondycję nowych pokoleń, w tym zbadać strukturę płci jaka będzie umieszczana wewnątrz biopreparatów.

Producenci biopreparatów z kruszynkami różnych gatunków prowadzą ich hodowlę przez cały rok, ale niektóre gatunki jak choćby ten stosowany w Polsce do ochrony upraw kukurydzy tj. T. brassicae jest masowo namnażany tylko w niektórych miesiącach roku, tak aby przekazać biopreparaty do zwalczania jaj omacnicy prosowianki na okres czerwca i lipca, bo wtedy wykonuje się takie działania w naszym kraju. Terminy te nie są przypadkowe bo dobiera się je pod biologię szkodnika, którego jaja kruszynek ma pasożytować.

Są także sytuacje, że producent/hodowca danego gatunku kruszynka utrzymuje jego produkcję na właściwym poziomie przez większość roku, gdy zachodzi konieczność systematycznego wypuszczania na rynek nowych dostaw błonkówek, bo z niektórymi szkodnikami walczy się dłuższy czas, zwłaszcza gdy rozwijają do kilku pokoleń w ciągu roku.

W Polsce w przypadu upraw kukurydzy takie biopreparaty z kruszynkiem do ograniczania pojawu omacnicy prosowianki zamawia się u dystrybutora zwykle już w marcu i kwietniu z podaniem na jaką powierzchnię mają być zastosowane i ile zabiegów rolnik/ogrodnik planuje. Zwykle stosuje się 2 zabiegi, chociaż w kukurydzy cukrowej może zaistnieć potrzeba wykonania 3, a nawet 4.

W trakcie składania zamówienia na kruszynka określa się orientacyjny czas dostawy, ale on i tak jest weryfikowany bo nigdy nie wiadomo jak w danym roku będą latały samice omacnicy prosowianki i składały jaja na roślinach. Na szczęśćie dystrybutorzy kruszynka zwykle sami też monitorują jak lata szkodnik danym sezonie, co bardzo pomaga w ustaleniu terminów dostaw biopreparatów do Polski i do konkretnych gospodarstw.

Jako że kruszynek żyje w biopreparacie to musi on być szybko transportowany. Nie jest to problemem w dobie kurierów zagranicznych i sieci dystrybucji krajowej. Przewozi się go zwykle w styropianowych pojemnikach z wkładem chłodzącym, aby ograniczyć jego tempo rozwoju. Z chwilą dostawy do gospodarstwa, biopreparat powinien być natychmiastowo wyłożony. Jeżeli pogoda na to nie pozwala, to maksymalnie 24-36 godzin można opakowania z kruszynkiem przetrzymać w ciemnym i chłodnym (8-10 oC) po czym natychmiast wyłożyć. Takie opoźnienie w wyłożeniu biopreparatu, zwłaszcza jak się go w miedzyczasie źle przechowało może spowodować spadek skuteczności działania. Nie ma absolutnie żadnej możliwości kilku czy też kilkunastodniowego magazynowania ruszynka.

Cykl rozwojowy kruszynka w jaju żywiciela

Na poniższym schemacie zaprezentowano uproszczony cykl rozwojowy kruszynka w Polsce.

Uwolnione z biopreparatu błonkówki niemal natychmiast przystępują do kopulacji i zapłodnione samice zaczynają składać pierwsze jaja. W zależności od temperatury (im cieplej tym rozwój kruszynka może ulec przyśpieszeniu) pierwsze wylęgi larw kruszynka w jaju żywiciela zaczynają się nawet po kilku godzinach od momentu ich złożenia przez samicę. Zazwyczaj dzieje się to w ciągu 1 dnia, ale gdy jest chłodniej to może zająć 2-3 dni.

Larwy kruszynka zaraz po wylęgu zaczynają wyjadać treść jaja żywiciela niszcząc je tym samym, a w międzyczasie przechodzą przez 3 stadia larwalne. Długość okresu larwalnego również mocno uzależniona jest od temperatury stąd wynosi ok. 3-6 dni.

W ostatnim stadium larwalnym w jaju żywiciela odkładany jest pigment melaninowy, który nadaje im charakterystyczną ciemną barwę. Z chwilą osiągnięcia dojrzałości, larwy kruszynka przepoczwarczają się w jaju żywiciela. Stadium poczwarki może trwać ok. 4-6 dni, po czym wychodzącą z nich osobniki dorosłe nowego pokolenia. Wycinają one w osłonce (tzw. chorionie) jaja żywiciela otworek, przez który wylatuje nowe, liczniejsze pokolenie błonkówek, które po zregenerowaniu sił będzie poszukiwało kolejnych jaj żywicieli.

W umiarkowanym klimacie Polski, rozwój jednego pokolenia kruszynka w miesiącach czerwiec-sierpień w zależności od warunków pogodowych (głównie temperatury) teoretycznie może trwać zaledwie 7-8 dni, ale raczej należy brać pod uwagę zmienność pogodową, która skutkuje tym, że cykl rozwojowy wynosi około 12-16 dni, choć w chłodne lata może się przeciągnąć nawet na 21 dni. Obserwacja pogody po wypuszczeniu kruszynka to bardzo ważna czynność, która pozwala wstępnie oszacować jaki może być jego rozwój.

Wybrane czynniki wpływające na skuteczność kruszynka w zwalczaniu jaj szkodników

Warunki pogodowe – to jeden z najważniejszych czynników, który wpływa na całość prowadzonej ochrony kukurydzy, w tym na samą roślinę uprawną oraz zwalczane gatunki. Wpływ pogody może niekiedy całkowicie zniweczyć trud włożony w przeprowadzenie zabiegów ochronnych, bądź też uniemożliwić ich wykonanie. Błonkówki kruszynka to jedne z najmniejszych owadów występujących na świecie, które dodatkowo są bardzo wrażliwe na wszelkie zmiany pogody. Gdy po wyłożeniu biopreparatu wystąpią porywiste wiatry, przedłużające się intensywne opady deszczu, niskie temperatury (poniżej 15 oC) oraz inne ekstremalne zjawiska pogodowe, wówczas skuteczność takiej ochrony może gwałtownie spaść lub też w ogóle nie będzie notowana.

Termin wykładania biopreparatów – decyduje o powodzeniu zabiegów ochronnych i ściśle wiąże się z przebiegiem warunków pogodowych, które oddziałują zarówno na roślinę uprawną, kruszynka jak i na organizmy zwalczane. Na podstawie wieloletnich badań, w tym dotyczących biologii agrofagów wyznaczono optymalne okresy, w których powinno podjąć się ich interwencyjne zwalczanie. W przypadku ochrony biologicznej termin wyłożenia kruszynka musi ściśle pokrywać się z obecnością świeżo składanych złóż jaj omacnicy prosowianki. Gdy zabieg ten wykona się zbyt wcześnie tzn. gdy motyli nie będzie jeszcze w zasiewie przez dłuższy czas lub zbyt późno, gdy większość złożonych jaj będzie już w zaawansowanym stadium embrionalnym, wówczas niepowodzenie introdukcji będzie niemal pewne. Chcąc w jak największym ustalić termin optymalnego zwalczania gatunku szkodliwego należy na bieżąco kontrolować plantacje pod kątem występowania agrofagów lub uszkodzeń jakie powodują. Dodatkowo można skorzystać z różnych systemów monitorowania ich obecności w zasiewie np.: za pomocą pułapek feromonowych lub świetlnych, tablic kolorowych, odkrywek glebowych lub też internetowych systemów wspomagających decyzje o ochronie roślin np. z Platformy Sygnalizacji Agrofagów.

Jakość biopreparatów – w przypadku ochrony biologicznej, zakupu biopreparatów należy dokonywać u sprawdzonych dystrybutorów, którzy zagwarantują wysoką żywotność kruszynka. Musi takim firmom/osobom zależeć na tym, aby mieć jak najlepszy produkt jakościowo, bo od tego przecież uzależniony jest ich zarobek. Producent zagraniczny niestety nie ma wglądu w to, co się dzieje z odebranymi przez dystrybucję zamówieniami i jak one są transportowane. Zazwyczaj pewne problemy pojawiają się na etapie transpoortu kurierskiego, chociaż producent określa konkretne dni w które wysyla paczki, celem niedopuszczenia do ich utknięcia w magazynie logistycznym na czas weekendu. Jeżeli z przyczyn losowych taka paczka utknie na kilka dni, to chłodziwo już raczej nie dziala, a wewnątrz paczki zapewne już zaczął wylatywać kruszynek. Należy wówczas jak najszybciej poinformować dostawcę co się wydarzylo.

Niemożność natychmiastowego wyłożenia kruszynka po jego dostawie - zdarzyć się mnoże, że po otrzymaniu kruszynka pogoda nie pozwala na jego wylożenie. Wówczas nie powinniśmy go przechowywać dłużej niż 24-36 godzin. Jeżeli musimy już to zrobić, to przetrzymajmy go w ciemnym i chłodnym pomieszczeniu (żadnych zamrażarek !). Jak nie zapewnimy w tym czasie warunków ograniczających wylot błonkówek z zakupionego biopreparatu, to sami wopływamy na pogorszenie jego jakości, ale i późniejszej skutecżności działania.

Bardzo wysoka presja ze strony gatunku zwalczanego – ma to zwłaszcza duże znaczenie w lata wyjątkowo sprzyjające rozwojowi szkodników, które kruszynek ma ograniczać. W takich okresach, gdy dany gatunek szkodnika występuje masowo może się okazać, że 1-2 krotne zabiegi z użyciem kruszynka będą niewystarczające do ograniczenia jego liczebności a to wpłynie na spadek skuteczności.

Zastosowana dawka – nie należy celowo obniżać dawek kruszynka aby zaoszczędzić jeżeli zalecenia producenta są inne, bo to tym samym może wpłynąć na spadek jego skuteczności jajobójczej.

Zastosowanie oprysków insektycydami - po uwolnieniu błonkówek kruszynka na rośliny nie należy już w tym samym zasiewie wykonywać przez okres kilku tygodni (w czasie lotu samic omacnicy i pasożytowania przez kruszynka ich jaj) zabiegów ochrony roślin z użyciem większości insektycydów czy to opartych na substancjach stricte syntetycznych, czy też pochodzenia naturalnego (np. spinosad), bo część z nich może kruszynka poprostu zabić. Tylko insektycydy selektywne mogą ewentualnie tu być zastosowane jeżeli takowe są na rynku zarejestrowane. Trzeba także rozważyć sensowność stosowania w tym samym czasie kruszynka i biopreparatów mikrobiologicznych na bazie choćby grzyba Beauveria bassiana bo z jednej strony wskazuje się, że mogą razem na zasadzie synergii podnieść skuteczność ochrony, ale część badań wskazuje, że grzyb ten może ograniczać jednak populacje kruszynka.

Obok wyżej wymienionych czynników mogących wpływać na skuteczność podejmowanej ochrony roślin występuje cały szereg innych, stąd też należy dokładać wszelkich starań aby minimalizować ich negatywny wpływ. Pomimo, że część z nich jest niezależna od działań człowieka, to na pozostałe można reagować, co pozwala skutecznie zabezpieczyć wysokość oraz jakość plonu kukurydzy, bez narażania się na nieuzasadnione koszty.

Kruszynek w biologicznej ochronie kukurydzy

41 zdjęć

Jak działa biopreparat z kruszynkiem?

Właściciele portalu DIONP

dr hab. inż. Paweł K. Bereś; mgr Beata Bereś

Opracowano na podstawie własnego doświadczenia i literatury. Wszelkie treści zamieszczone na tej stronie internetowej (teksty, zdjęcia itp.) podlegają ochronie prawnej na podstawie przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2019, poz. 1231 z późn. zm.). DIONP wyraża zgodę na wykorzystanie całości lub części powyższej informacji, pod warunkiem podania źródła i odnośnika do adresu strony internetowej www.dionp.pl

Współpraca Postaw kawę

Specjalista z zakresu ochrony roślin, ekspert na portalu

mgr inż. Łukasz Siekaniec

Opracowano na podstawie własnego doświadczenia i literatury. Fotografie własnego autorstwa. Wszelkie treści zamieszczone na tej stronie internetowej (teksty, zdjęcia itp.) podlegają ochronie prawnej na podstawie przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2019, poz. 1231 z późn. zm.). DIONP wyraża zgodę na wykorzystanie całości lub części powyższej informacji, pod warunkiem podania źródła i odnośnika do adresu strony internetowej www.dionp.pl