Robaczywe owoce czereśni i wiśni? – uwaga na larwy nasionnic, w tym nasionnicy trześniówki (Rhagoletis cerasi)

Białe beznogie larwy wewnątrz owoców czereśni i wiśni? - to mogą być nasionnice: trześniówka i/lub wschodnia

Czereśnie ale i wiśnie to jedne z najczęściej spotykanych roślin owocowych na działkach ROD, ale i w przydomowych ogródkach. Bogactwo odmian sprawia, że obok zróżnicowanego smaku, koloru, wielkości i twardości owoców, czy też pokroju drzewka dostosowaną pod rozmiar ogrodu (choćby odmiany karłowe, kolumnowe) można również skorzystać ze zróżnicowanej ich wczesności plonowania dzięki czemu można się cieszyć dostępem do świeżych owoców przez wiele tygodni.

Zapewne większa część ogrodników uprawiająca samodzielnie czereśnie bądź wiśnie w swoim sadzie doskonale zna nasionnicę trześniówkę (Rhagoletis cerasi), której białawe beznogie larwy można spotkać wewnątrz dojrzałych owoców. Nie trzeba jednak uprawiać drzew owocowych aby spotkać jej larwy, gdyż nawet w kupnych owocach niekiedy można natrafić na "robaczywkę" zawierającą wewnątrz szkodnika.

Nasionnica trześniówka nie jest jednak jedynym przedstawicielem muchówek z rodziny nasionnicowate (Trypetidae) uszkadzających owoce czereśni i wiśni w Polsce, gdyż może jej towarzyszyć drugi, bardzo podobny wizualnie gatunek jakim jest inwazyjna (a początkowo uznawana za organizm kwarantannowy) nasionnica wschodnia zwana też nasionnicą czeremchówką (Rhagoletis cingulata), która została zawleczona do Europy z Ameryki Północnej, a jej obecność na kontynencie wykryto po raz pierwszy w Szwajcarii w latach 80 XX wieku. W Polsce nasionnica wschodnia została stwierdzona w 2009 roku w okolicach Poznania, Bydgoszczy i Włocławka. Główną rośliną żywicielską nasionnicy wschodniej w Europie jest inwazyjna roślina zwana czeremchą amerykańską (Prunus serotina) ale jednocześnie jej larwy mogą także rozwijać się w owocach czereśni oraz wiśni, co pogłębia obraz strat w plonach tych roślin.

W ostatnich latach obserwuje się w kraju coraz większą liczebność i szkodliwość nasionnicy wschodniej w niektórych regionach, gdyż jest ona ekspansywniejsza i płodniejsza niż nasionnica trześniówka, w tym szybciej przechodzi rozwój jednego pokolenia a dodatkowo może się pojawiać wcześniej i później kończyć okres lotu.

Larw obu gatunków nie da się ot tak odróżnić od siebie bez specjalistycznego sprzętu laboratoryjnego (np. analiza molekularna) ale osobniki dorosłe już tak, choć trzeba mieć wprawne oko, najlepiej zaopatrzone w szkło powiększające. Ważne jednak jest to, że nasionnica wschodnia odławia sie na takie same pułapki chwytne jak nasionnica trześniówka, co ułatwia monitoring oraz ustalenie optymalnego czasu na wykonanie zabiegów ochronnych. O nasionnicy wschodniej i cechach odróżniajacych ją od nasionnicy trześniówki jest dostępny osobny artykuł na naszym portalu - zapraszamy do lektury.

Jak wygląda nasionnica trześniówka?

Nasionnica trześniówka będąc w stadium owada dorosłego (czyli muchówki) da się odróżnić zewnętrznie od nasionnicy wschodniej gdy odłowi się choćby na żółte tablice lepowe. Poniżej przedstawiamy typowy opis tego gatunku i poszczególnych jego stadiów rozwojowych.

• Owad dorosły: jest to czarna, lśniąca muchówka o długości ciała do 4,5 mm i rozpiętości skrzydeł do 9 mm. Posiada żółtopomarańczową tarczkę między nasadami skrzydeł, która jest dobrze wiodoczna. Skrzydła są przeźroczyste z ciemnymi poprzecznymi pasami tworzącymi charakterystyczny rysunek. Nasionnica trześniówka na skrzydłach między dwoma ostatnimi pasami posiada bardzo krótki cienki czarny pasek odróżniający ją od nasionnicy wschodniej.
• Jajo: białawe, podłużne, o wymiarach 0,7 x 0,2 mm, składane przez samicę pod skórkę owocu, co może powodować lekkie zagłębienie się tkanki owocu w miejscu jego złożenia.
• Larwa: biaława, beznoga, osiagająca w ostatnim stadium do 4 mm długości.
• Poczwarka: biała w słomkowożółtej bobówce, długości ok. 5 mm.

Biologia nasionnicy trześniówki pomaga ustalić termin jej zwalczania

Nasionnica trześniówka rozwija jedno pokolenie w ciągu roku. Na poniższym rysunku naszego autorstwa zaprezentowaliśmy uproszczony cykl rozwojowy tego szkodnika.

Stadium zimującym u nasionnicy są poczwarki (tzw. bobówki) znajdujące się w glebie na głębokości do 5 cm. Są one zlokalizowane bezpośrednio w pobliżu rośliny żywicielskiej np. czereśni czy też wiśni, którą szkodnik uszkadzał w roku wcześniejszym. Dlaczego tu? - otóż dojrzałe larwy wychodzące z owoców (spadają z nich na glebę same albo razem z uszkodzonymi owocami) w których żerowały nie posiadając odnóży nie są w stanie przemieszczać się na większe odległości. Najczęściej tam gdzie spadną same lub z owocem `z chwilą osiagnięcia pełnej dojrzałości, tam zwykle zagrzebują się w podłożu.

Wiosną, gdy temperatura gleby wzrośnie do 12-15 stopni Celsjusza i utrzyma się przez kilka dni to następuje stopniowy wylot muchówek z poczwarek. Muchówki po wygryzieniu otworu w kokonie poczwarkowym migrują przez glebę ku powierzchni, gdzie mogą rozprostować skrzydła, które także dość szybko się usztywniają, co pozwala owadom wzbić się w powietrze. Warto wiedzieć, że pierwsze wyloty muchówek nasionnicy z miejsc zimowania mogą się zaczynać w niektóre lata już od połowy maja. Zwykle jednak zjawisko to ma miejsce na przełomie maja i czerwca bądź rozpoczyna się dopiero od czerwca. Przebieg temperatury od końca zimy i wiosną może albo przyśpieszyć albo opóźnić wyloty muchówek z poczwarek. Na terminy ich wylotu może mieć wpływ zatem region kraju i panujące w nim warunki klimatyczno-glebowe, jak również i otoczenie samego miejsca zimowania - jeżeli łatwo i szybko się nagrzewa to można spodziewać się wcześniejszych pojawów nasionnic.

Lot muchówek nasionnicy trześniówki trwa czasami do połowy lipca, a rzadziej do końca tego miesiąca. Intensywność i długość lotu szkodnika uzależniona jest jednak w dużej mierze od pogody ale nie tylko, bo choćby na ten proces wpływa także region kraju, obecność roślin żywicielskich w okolicy, ukształtowania terenu, gleba w której owad zimuje, obecność roślin nektarodajnych, stosowane zabiegi ochrony roślin w minionych sezonach uprawowych i wiele innych.

Po wylocie z poczwarek i wstępnym pobraniu pokarmu choćby w postaci nektaru czy też spadzi wytwarzanej przez mszyce następuje kopulacja. Po około 7 dniach od wylotu z gleby samice rozpoczynają składanie jaj. Proces ten trwa około miesiąca i kończy się zwykle około połowy lipca. Samice składają jaja pojedynczo do dojrzewających, ale jeszcze zielonych owoców. Zwykle zatem w jednym owocu jest jedna larwa nasionnicy. Płodność tego gatunku wynosi od 100 do 250 jaj. Jaja składane są pod skórką owocu. Samica wykonuje w skórce owocu nacięcie a następnie składa w nim jedno jajo. Samice po założeniu jaj spryskują dane miejsce feromonem owipozycyjnym, który odstrasza inne samice i zapobiega temu, że w jednym owocu są dwie larwy lub więcej. Przy masowym pojawie szkodnika zdarza się jednak tak, że w owocu może być i po dwie larwy.

Możesz wesprzeć działalność edukacyjną DIONP

Twoja pomoc pozwola rozwijać stronę

Jeżeli doceniasz publikowane na portalu DIONP treści, to zawsze możesz podziękować Autorom poprzez kupienie im symbolicznej kawy. Za każdą kawę z góry dziękujemy.

Postaw nam kawę :)

Okres rozwoju embrionalnego larw w jaju trwa około 5-10 dni, po czym następuje ich wylęg. Larwa żeruje w owocu przez okres 2-3 tygodni, co zależy także od pogody. Ponieważ wyloty muchówek z poczwarek są ropzciągnięte w czasie, stąd też wydłuża się w czasie okres obecności w owocach larw. Podczas swojego rozwoju larwy przechodzą przez trzy stadia larwalne (L1, L2 i L3) stopniowo zwiększając swoje rozmiary. Z chwilą osiągnięcia dojrzałości wychodzą z owocu i spadają na glebę pod rośliną żywicielską, gdzie zagrzebują się w wierzchniej warstwie podłoża i przekształca w poczwarkę. Stadium pocxzwarki trwa od lata do wiosny/lata kolkejnegvo roku.

Rośliny żywicielskie dla nasionnicy trześniówki

Muchówki odżywiają się nektarem ale i choćby spadzią wydzielaną przez różne plsukwiaki np. mszyce. miodówki itp. Można je spotkać m.in. na kwiatach roślin selerowatych. Chętnie wypijają sok wyciekający z owoców wiśni i czereśni, a także nektar wydzielany przez miodniki liści tychże roślin.

Larwy występują na czereśniach oraz wiśniach, ale także można je spotkać na antypce, berberysie, śnieguliczce oraz wiciokrzewie. Trzeba pamiętać, że w owocach czereśni i wiśni mogą być też larwy nasionnicy wschodniej i to coraz liczniej, acz nie ma możliwości ich odróżnienia nie będąc specjalistą z zakresu entomologii. Na szczęście monitoring obu gatunków jest podobny i zwalczanie takie samo.

Szkodliwość larw nasionnic

Muchówki nie powodują szkód, gdyż nie mają aparatu gębowego, który mógłby uszkadzać tkanki roślin. To jednak muchówki „decydują”, którą roślinę zasiedlą i w jej owocach złożą swoje jaja. Szkodnik zwykle najsilniej zasiedla owoce średniowczesnych i późno dojrzewających odmian czereśni i wiśni. Zwykle nasionnica trześniówka (i nasionnica wschodnia) nie uszkadza silnie tych odmian czereśni i wiśni, które są najwcześniejsze, jednakże w dobie obserwowanych zmian klimatycznych może się to zmieniać, zwłaszcza na lokalnych uprawach, gdzie czynnik pogodowy może mopdyfikować rozwój szkodnika.

Straty w plonach czereśni są zwykle wyższe niż przy uprawie wiśni. Niekiedy zdarza się, że w miejscu nacięcia skórki owocu pokładełkiem przez samicę pojawia się delikatne wklęśnięcie, niemniej jest ono praktycznie niezauważalne. To szkodliwość larw jest jednak największa. Larwa początkowo żeruje pod skórką owocu, a następnie przemieszcza się w głąb. Odżywia się tkankami miąższu, powodując jego zmiękczenie. Dodatkowo, w miejscu żerowania pozostawia ciemne odchody i wydzieliny ciała. Na zewnątrz nie widać uszkodzeń do momentu otworzenia owocu, który okazuje się robaczywy. Takie owoce tracą wszelką wartość handlową. Mogą również szybciej gnić. Nie powinno się jeść robaczywych owoców, gdyż nigdy nie wiadomo, czy nie ma w nich mykotoksyn wydzielanych m.in. przez grzyby: Penicilium expansum, Penicilium patulum, Penicilium cyclopium, Aspergillus clavatus, Aspergillus giganteus i inne. Grzyby te są saprofitami rozwijającymi się w warunkach wysokiej wilgotności względnej rzędu 80–90%. Patulina ma silne działanie toksyczne, a także teratogenne i kancerogenne. Pisząc krótko - sprzyja rakowi, sprzyja krwotokom, zatruwa organizm i uszkadza komórki.

Używaj pułapek do wyłapywania muchówek nasionnicy - one wskażą kiedy ją zwalczać

Połowa maja to najlepszy moment, żeby na roślinach owocowych, które nasionnica trześniówka i nasionnica wschodnia odwiedzają zainstalować odpowiednie pułapki chwytne na osobniki dorosłe. Jest to ważne, gdyż trudno jest ot tak, „gołym” okiem stać przy drzewach i obserwować, czy nasionnice siadają na owocach.

Dla potrzeb obserwacji nalotu muchówek nasionnicy trześniówki ale i nasionnicy wschodniej na czereśnie i wiśnie najlepiej użyć żółte tablice lepowe do których się przylepiają. Doskonałym rozwiązaniem są żółte pułapki z wabikiem zapachowym, które zwiększają dokładność obserwacji. Takie pułapki z wabikiem zapachowym (bądź bez niego) najlepiej instalować od drugiej połowy maja i sukcesywnie wymieniać na nowe (według zaleceń producenta). Można je bez problemu kupić w sklepach ogrodniczych albo w firmach sprzedających pułapki na szkodniki roślin.

Od połowy bądź końca maja praktycznie do zbiorów owoców należy kontrolować minimum dwa razy w tygodniu żółte pułapki lepowe do odłowu owadów dorosłych nasionnicy. Jest to najtańsza forma monitoringu. Każdorazowo pęsetą wybiera się owady, identyfikuje i liczy. Osobne pułapki muszą być w sadach czereśniowych i osobne w wiśniowych. To samo w ogrodzie – jeżeli są wiśnie i czereśnie w jednym miejscu, to trzeba je monitorować osobnymi pułapkami, w tym należy uwagę skupić na odmianach późnych, które szkodnik preferuje.

Lot much nasionnicy jest uzależniony od wielu czynników np. rodzaju i wilgotność gleby, systemu uprawy, nasłonecznienia, czy też choćby wielkości i gęstość koron drzew. To z kolei powoduje, że nawet w dwóch sąsiadujących ze sobą sadach może być inny termin nalotu szkodnika i dalszy jego rozwój.

Tablice i pułapki feromonowe obserwujemy do końca lipca. Trzeba pamiętać, że w przypadku rozciągniętego lotu muchówek (na co duży wpływ ma pogoda) jeden zabieg jest zwykle niewystarczający, należy wówczas wykonać 2 - 4 zabiegi, a pułapki to pokażą (duża liczba złapanych muchówek), kiedy należy to zrobić. Bez nich człowiek porusza się po omacku, a zabiegi chemiczne w ciemno są zabronione.

Kwitnienie robinii akacjowej – termin fenologiczny na nasionnicę, ale czy dokładny?

W kręgu hobbystów panuje pogląd, że czereśnie i wiśnie należy dokładnie opryskać 7-8 dni po wylocie pierwszych nasionnic z gleby, co zbiega się w czasie z kwitnieniem robinii akacjowej. Drugi zabieg wykonuje się ponownie po około 2 tygodniach. Bazowanie na terminach fenologicznych jest ważne, ale nie powinno się zabiegów tylko o nie opierać, gdyż trzeba wiedzieć czy szkodnik w ogóle lata. Nie da się tego zrobić bez pułapek. Dobrze zatem obserwować i kwitnienie akacji, ale i to co się dzieje na pułapkach, które mamy zakupione.

Tu jednak ważna uwaga - ostatnie lata pokazują, że trzeba bacznie na takie zalecenia fenologiczne uważać, gdyż nikt w nich nie przewiduje jak pogoda wpływa tak na szkodnika, jak i kwitnienie rośliny wskaźnikowej, czyli w tym przypadku akacji. Wystarczy bardzo chłodna wiosna lub z przymrozkami i już to zmienia obraz sytuacji.

Profilaktyka i zwalczanie nasionnicy

Naturalnym czynnikiem ograniczającym szkodnika są chłody i deszcze w okresie lotu much i składania jaj, natomiast susza i upały mogą powodować zaskorupienie gleby co utrudnia larwom migrację pod powierzchnię.

Przy uprawie roślin silnie uszkadzanych corocznie przez nasionnice należy liczyć się z tym, że zwykle jeden zabieg nie wystarczy. Próg zagrożenia to średnio 2 muchy odłowione na 1 pułapkę. Przyjmuje się, że pierwszy zabieg powinno się wykonać po 5-7 dniach od rozpoczęcia regularnego odłowu much (największe zagrożenie jest w momencie, kiedy owoce przebarwiają się na kolor żółty – ten kolor zwabia muchówki). Następne zabiegi wykonuje się wówczas, gdy w kolejnych dniach stwierdzi się nowe intensywne naloty muchówek do pułapek (po stwierdzeniu średnio 2 much na pułapkę).

Na plantacjach silnie zagrożonych należy wdrożyć metody interwencyjnej ochrony roślin z użyciem dostępnych preparatów biologicznych lub chemicznych. Co roku zmieniają się środki ochrony roślin, stąd też w centrach ogrodniczych doradzą co jest aktualnie zarejestrowane i dostępne dla hobbystów (czyli nieprofesjonalnych użytkowników środków ochrony roślin).

Warto wiedzieć, że w momencie pisania niniejszego artykułu ze środków ekologicznych na nasionnicę trześniówkę dostępny jest biopreparat zawierający grzyba owadobójczego gatunku Beauveria bassiana (szczep ATTC 74040). W celu wyszukania jakie preparaty są dostępne dla hobbystów obok wizyty w centrum ogrodniczym warto także sprawdzić Wyszukiwarkę środków ochrony roślin przygotowaną przez MRiRW. Wyszukiwarkę można znaleść TUTAJ.

Nasionnica trześniówka - groźny szkodnik czereśni i wiśni

18 zdjęć

Robaczywe czereśnie i wiśnie - monitorujmy nasionnicę trześniówkę

Właściciele portalu DIONP

dr hab. inż. Paweł K. Bereś; mgr Beata Bereś

Opracowano na podstawie własnego doświadczenia i literatury. Wszelkie treści zamieszczone na tej stronie internetowej (teksty, zdjęcia itp.) podlegają ochronie prawnej na podstawie przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2019, poz. 1231 z późn. zm.). DIONP wyraża zgodę na wykorzystanie całości lub części powyższej informacji, pod warunkiem podania źródła i odnośnika do adresu strony internetowej www.dionp.pl

Współpraca Postaw kawę