Biedronka siedmiokropka (Coccinella septempunctata) czyli „boża krówka” pomagająca człowiekowi

Boża krówka czyli biedronka siedmiokropka

Biedronki - któż ich nie zna? Któż ich nie widział niemal w każdym zakątku kraju? Któż... nie robił w nich zakupów - to akurat żart :-) Nie chodzi nam o sieć dyskontów o tej samej nazwie, lecz o owady, które są jednymi z najbardziej rozpoznawalnych zwierząt przez Społeczeństwo. Niby nam się wydaje, że dużo o nich wiemy ale zagłębiając się w zagadnienia z nimi związane odkrywamy bardzo ciekawe informacje na ich temat, choćby wątki dotyczące ich nazewnictwa. Przy okazji tego artykułu parę ciekawostek podamy.

Biedronki to owady, a dokładniej pisząc chrząszcze (Coleoptera) należące do rodziny biedronkowate (Coccinellidae). Nazwa naukowa rodziny biedronkowate (Coccinellidae) pochodzi od łacińskiego słowa „coccineus”, które oznacza „szkarłatny”, ponieważ najpopularniejsze w dawnych czasach biedronki miały zazwyczaj czerwony kolor. Na świecie do tej rodziny przynależy około 6 tys. gatunków, ale co pewien czas nowy jest odkrywany i opisywany.

W Polsce na ten moment (rok 2026) zidentyfikowano 76 gatunków biedronkowatych przynależnych do ponad 30 rodzajów. Należy mieć świadomość, że nie każdy chrząszcz, który należy do tej rodziny ma w swojej nazwie "biedronka", dlatego też niekiedy jest zdziwienie, że mówiąc czy pisząc o biedronkach występujących w kraju padają nazwy takich gatunków jak np. podbierka czerwcówka, mirra sosnówka, gielas czternastoplamek, okrajka dwuplamka, rozszerka broszkówka, kroszela, mnożyca szuwarówka, pokropka wysączka, dołęga, czerwonka trzynastokropka, trzcinówka, bledniczka, reszka, czy choćby skulik przędziorkowiec. Te wszystkie wymienione gatunki to jednak biedronkowate.

Gdyby zrobić ankietę wśród Społeczeństwa to okaże się, że nasza wiedza o tej rodzinie owadów jest bardzo mocno zawężona do znajomości kilku, może czasami kilkunastu gatunków jakie są do niej zaliczane. Bez dwóch zdań zdecydowana większość osób kojarzy dwa gatunki, które od lat w mediach różnego rodzaju się przewijają. Niestety, tak się złożyło, że chyba najbardziej rozpoznawalnym gatunkiem (po nazwie gatunkowej) jest biedronka azjatycka, zwana arlekinem (Harmonia axyridis), która jako obcy, inwazyjny gatunek stała się bardzo licznie występującą w Polsce, w tym zyskała złą sławę poprzez tworzenie liczych koloni, które wchodzą "drzwiami i oknami" do wnętrz naszych mieszkań/domów, brudzą, a także wydzielają hemolimfę - o tej biedronce jest osobny, duży artykuł do którego lektury zapraszamy poprzez kliknięcie TUTAJ.

Drugim gatunkiem popularnej biedronki jest biedronka siedmiokropka (Coccinella septempunctata), która jest rodzimym owadem, pospolicie występującym i który jest bez dwóch zdań "szanowany" przez większość osób jeżeli takiego określenia można użyć wobec relacji człowiek-owad. Temu gatunkowi poświęcamy niniejszy artykuł, aby podkreślić jak ważny był dla naszych przodków określających go mianem "bożej krówki" i jak współcześnie jest istotny choćby dla rolników i ogrodników.

Biedronki to pluskwy a może ptaki na co wskazuje ich amerykańskie i angielskie nazewnictwo? A może to krowy?

Zanim przejdziemy do głównego zagadnienia niniejszego artykułu to w trakcie czytania literatury zagranicznej zapewne niejedna osoba zauważyła, że w stosunku do biedronek jako takich używa się dwóch nazewnictw użytkowych, a mianowicie amerykańskiego "ladybugs" oraz brytyjskiego "ladybirds". Słowo "lady" czyli Pani/dama to jedno ale zestawienie go ze słowami "bugs" czyli pluskwy/pluskwiaki bądź "birds" czyli ptaki w celu nazwania biedronek "pluskwami pani" bądź "ptakami pani" wydaje się wręcz szalone jakby brać to dosłownie po przetłumaczeniu na język polski, w oderwaniu od kontekstu wynikającego z etymologii (dział językoznawstwa badający pochodzenie wyrazów). W dalszej części artykułu wskazujemy także, że wobec biedronek w zwyczajowym nazewnictwie używa się także określenia "krówka" (zdrobnienie od krowy). Co krowa ma wspólnego z biedronką?

Owad o niebiańskim pochodzeniu, którego wiąże się z dobrocią Matki Bożej

Warto wiedzieć, że biedronki jako takie są w wielu krajach symbolem szczęścia i pomyślności. W polskiej tradycji ludowej, dominujące w środowisku biedronki siedmiokropki były określane mianem "bożych krówek", a sam fakt takiego ich nazywania językoznawcy różnie tłumaczą. Nawiązanie do krowy może wynikać choćby z tego, że w dawniejszych czasach dominowały w krajowej hodowli osobniki mleczne rasy holsztyno-fryzyjskiej, które charakteryzują się białym ubarwieniem ciała z czarnymi plamami, zwłaszcza w okolicach bioder, które dawniej określano jako "biedra", a same krowy tej rasy w niektórych regionach kraju nazywano biedrulami lub biedrunami. Biedrule...biedruny...a finalnie biedronki?

Biedronkom nadawano niebiańskie pochodzenie oraz szanowano za pomoc udzielaną człowiekowi w walce ze szkodnikami roślin, zwłaszcza mszycami. Nadal biedronka siedmiokropka jest przez niektóre osoby (zwłaszcza starsze) nazywana bożą krówką. My z naszego dzieciństwa pamiętamy choćby taką rymowankę szkolną – "Biedroneczko, biedroneczko leć do nieba, przynieś nam kawałek chleba", która to wskazuje na sympatię wobec tych owadów i ich powiązanie z "Niebem".

Nie tylko w dawnej Polsce biedronkom przypisywano niebiańskie pochodzenie nadając im zwyczajową nazwę w postaci "bożej krówki", gdyż w innych krajach znajdziemy także podobne nawiązania np.:

• Rosja - boża krówka (Божья коровка, Bozhya korovka),
• Argentyna - krówka św. Antoniego (Vaquita de San Antonio),
• Niemcy - chrząszcz Maryi (Marienkäfer),
• Francja - zwierzę dobrego Boga (la bete a bon Dieu),
• Grecja - mała Wielkanoc (paschalitsa),
• Hiszpania - mała Maria (mariquita).

Analizując zagraniczne publikacje dotyczące etymologii nazwy „ladybird” (biedronka - "ptaszek pani") można przeczytać, że pochodzi ono z Wielkiej Brytanii i wiąże się z legendami o biedronkach. Jako, że w tamtych jednak czasach w naukach przyrodniczych i medycynie (co ma miejsce po dziś dzień) ale i w liturgii choćby Kościoła Rzymsko-Katolickiego używano głównie łaciny, stąd też określenie „coccineus” (szkarłatny) znalazło odzwierciedlenie w nazwie dla całej rodziny biedronkowate (Coccinellidae), a z racji tego, że najbardziej liczna była biedronka siedmiokropka to i w jej nazwie gatunkowej zawarto odniesienie do szkarłatu ale i liczby 7 (czyli z łac. "septem") czarnych kropek jakie ma na skrzydłach stąd Coccinella septempunctata. Wskazuje się, że dawne malowidła często przedstawiały Maryję Matkę Boską w czerwonym (szkarłatnym) płaszczu lub welonie na którym znajdowały się ciemne punkty które miały symbolizować jej siedem radości i siedem smutków. Najpopularniejsza biedronka w Europie – biedronka siedmiokropka nie dość, że miała czerwony kolor pokryw skrzydeł to i 7 ciemnych plamek na nich, stąd skojarzono ją z ówczesnymi malowidłami.

Według jednej z legend rolnicy mający problem z plagą mszyc zaczęli modlić się do Matki Boskiej (Lady = Pani), prosząc o pomoc w ochronie przed szkodnikami pożerającymi ich plony, a Ona wysłuchując ich błagań zesłała na Ziemię rój maleńkich "ptaszków" "noszących" jej charakterystyczny płaszcz (czerwony z czarnymi plamkami), aby je zjadły. Ptaszki Pani czyli chrząszcze biedronki siedmiokropki.

Kukułka, Patronka, Katonka, Zazula...to tylko kilka określeń dla biedronek?

W "Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich” Erazma Majewskiego z 1889 roku, który zawiera ludowe oraz naukowe nazwy i synonimy używane dla zwierząt i roślin od XV-go wieku do chwili jego wydania pod pozycją biedronka można znaleść takie dla niej określenia jak: biodronka, biedronek, babka, biedrzonka, boża krówka, kukułka, katonka, kregulaszek, letewniczka (określenie kaszubskie), makowiczka (określenie kaszubskie), patroneczka, patronka, stonka, stonka biedronka, zazula, zazulka, czy też zyzula.

O różnym nazewnictwie biedronek można przeczytać w bardzo ciekawym artykule z 2012 roku pt. "Czy biedronka ma biodro, czy biedrzeniec jest plamisty i skąd pochodzi biedrzyga?" autorstwa Pana prof. Stanisława Czachorowskiego z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, który zaprezentował go na swoim blogu pn. "Profesorskie Gadanie" do odwiedzenia którego zachęcamy przez link dostępny TUTAJ. Na blogu Pana Profesora jest mnóstwo bardzo ciekawych artykułów więc to istna kopalnia merytorycznej wiedzy. Sam Pan prof. Czachorowski to uznany ekolog, entomolog oraz hydrobiolog.

Możesz wesprzeć działalność edukacyjną DIONP

Twoja pomoc pozwola rozwijać stronę

Jeżeli doceniasz publikowane na portalu DIONP treści, to zawsze możesz podziękować Autorom poprzez kupienie im symbolicznej kawy. Za każdą kawę z góry dziękujemy.

Postaw nam kawę :)

Przeobrażenie zupełne - czyli jak wyglądają poszczególne stadia rozwojowe biedronki siedmiokropki?

Biedronka siedmiokropka podobnie jak i inne biedronki przechodzi w swoim cyklu rozwojowym tzw. przeobrażenie zupełne (holometabolię). Polega ono na tym, że występują cztery stadia rozwojowe: jajo, larwa, poczwarka i owad dorosły (tzw. imago), ale na etapie poczwarki następuje całkowita przebudowa ciała, stąd też larwa kompletnie inaczej wygląda niż osobnik dorosły w którego się przemienia. Do tego dochodzą dodatkowe różnice pomiędzy stadium larwy a stadium chrząszcza związane choćby ze środowiskiem życia, zachowaniem itp.

Chrząszcze - są wielkościowo zbliżone do wielkości poczwarek stąd osiągają do 5-7,5; rzadziej do 8 mm długości i mają do 4-4,5 mm szerokości. Mają owalne i wypukłe ciało. Głowa, przedplecze i odnóża są czarne. Na czarnym przedpleczu wyraźnie zaznaczone są 2 białe plamy imitujące oczy. Nieco wyżej, bo u podstawy przedplecza ale już na pokrywach skrzydeł można dostrzec dwie, małe białe plamki, które graniczą bezpośrednio z największą czarną kropką. Należy mieć jednak na uwadze, że u niektórych osobników te białe punkciki mogą zanikać. Kolor pokryw skrzydeł może przybierać czerwony bądź pomarańczowy kolor. Cechą pozwalającą na łatwą identyfikację chrząszczy bożej krówki jest 7 czarnych plamek na pokrywach od których wzięła się nazwa gatunku, a których wielkość może się nieco zmieniać, ale ilość pozostaje ta sama. Jak wskazują entomolodzy, rzadko trafiają się osobniki, u których niektóre plamy zlewają się ze sobą, przez co trudniej jest je policzyć. Chrząszcze biedronki siedmiokropki podobnie jak biedronki azjatyckiej wytwarzają w geście obronnym żółtawą ciecz (hemolimfę) zawierającą metoksypirazyny, a zwłaszcza 2-izopropylo-3-metoksypirazynę, która nie dość że brudzi, u wrażliwych osób może wywołać reakcję alergiczną to jest gorzka w smaku, może choćby powodować gorszy smak wina jeżeli chrząszcze przez przypadek dostaną się w trakcie zbioru plonów z owocami winorośli do moszczu winnego. Związek ten nadaje winom aromat orzeszków ziemnych i szparagów, co jest niepożądane.

Jaja - mają do 1,2 mm długości, owalny i wydłużony kształt. Są przytwierdzone do podłoża za pomocą specjalnej wydzieliny i składane pionowo, zazwyczaj w złożach liczących kilka bądź kilkanaście sztuk. Początkowo są bladożółte, a następnie intensywnie żółte. Na 24 godziny przed wykluciem się larw jaja przybierają szaro-czarną barwę. Wylęg larw z poszczególnych jaj tworzących złoże zwykle nastpuje jednocześnie, co wynika z tego, że są składane w podobnym czasie. Po wylęgu larw rzadko kiedy pozostają na roślinach puste (białawe) osłonki jajowe, gdyż są one także zjadane, zwłaszcza, że stanowią cenne śródło substancji odżywczych.

Larwy - przechodzą przez 4 stadia larwalne. Osiągają od 1 mm zaraz po wylęgu do 6,5-8 mm długości tuż przed przepoczwarczeniem. Larwa przypomina kształtem mini krokodyla z trzema parami odnóży. Taki kształt ciała (spłaszczony, z wyraźnie zaznaczoną głową i dobrze wykształconymi odnóżami na tułowiu) określa się jako typ kampoidalny. Po wylęgu posiadają czarne zabarwienie ciała, które od czwartego stadium larwalnego staje się szaroczarne bądź szaroniebieskawe. Głowa jest czarnopomarańczowa z aparatem gębowym typu gryzącego. Na odwłoku widoczne są niewielkie czarne wypustki, znacznie krótsze niż u biedronki azjatyckiej. Ponadto dość dobrze widoczne są na bokach ciała cztery pary plamek o pomarańczowym zabarwieniu.

Poczwarka - jest pomarańczowa z dwoma rzędami ciemnych trójkątnych plamek biegnącymi przez środek; cztery małe ciemne plamki na przedniej części. Podobnie jak u innych biedronek ilość melaniny odpowiedzialnej za pojaw ciemnych plamek maleje wraz z temperaturą rozwoju, dlatego niektóre poczwarki mogą być ciemniejsze od innych. Poczwarka osiąga zazwyczaj rozmiar niewiele mniejszy niż larwa w ostatnim stadium rozwojowym, czyli zazwyczaj do 8 mm długości. Wyglądem jest zbliżona do poczwarki biedronki azjatyckiej. Rozróżnić ją można (ale to ryzyko) przyglądając się czy w miejscu przytwierdzenia poczwarki do podłoża nie ma "kępki" pozostałości po brodawkach jakie nosiła na grzbiecie larwa. Brodawki te u biedronki siedmiokropki są słabo zaznaczone (bo na etapie larwalnym były niższe niż u biedronki azjatyckiej, w tym mniej było brodawek w kolorze pomarańczowym).

Cykl rozwojowy biedronki siedmiokropki w Polsce

Biedronka siedmiokropka w warunkach klimatycznych Polski najczęściej rozwija 2 pokolenia, rzadziej tylko jedno. Te pokolenia niekiedy nazywa się wiosennym (pierwsze) oraz letnim (drugie). W zależności od panujących warunków pogodowych, chrząszcz biedronki siedmiokropki jak wskazuje literatura może przeżyć od kilku tygodni do 1-2 lat. Na długowieczność chrząszczy należy jednak patrzeć krytycznie, bo to cecha bardzo zmienna, zależna zwłaszcza od przebiegu pogody. Krążący mit o biedronkach mówiący o tym, że liczba kropek związana jest z wiekiem chrząszcza to tzw. „bujda na resorach”.

Stadium zimującym są chrząszcze ukryte pojedynczo lub w niewielkich koloniach (mniejszych od tych jakie tworzy biedronka azjatycka) m.in. w ściółce, pod liśćmi, pod korą, w różnych szczelinach np. budynków, ale mogą także wchodzić do wnętrza budynków. Na etapie zimowania chrząszcze wchodzą w fazę diapauzy, czyli życia utajonego poprzez znaczne spowolnienie metabolizmu. Cały czas żyją, ale są nieruchliwe i nie pobierają pokarmu tylko korzystają z zapasów jakie zgromadziły w ciele przed spoczynkiem.

Wybudzenie chrząszczy z diapauzy jest mocno powiązane ze wzrostem temperatur. Może do niego dojść już w marcu jak jest ciepło bądź najczęściej ma miejsce od kwietnia. Chrząszcze opuszczają miejsca zimowania i poszukują pokarmu (głównie mszyc i miodówek), aby odbudować zasoby energetyczne zużyte w trakcie diapauzy, a które są kluczowe, bo wpływają choćby na płodność samic. W trakcie wiosennego żerowania chrząszcze znajdują partnera i dochodzi do procesu zapłodnienia samic, które od końca kwietnia i w maju zaczynają składać jaja w postaci złóż liczących kilka, kilkanaście a rzadziej po kilkadziesiąt. Zanim to zrobią, poszukują roślin, na których żeruje „pokarm” potrzebny dla przeżycia ich przyszłego potomstwa (czyli larw wylęgłych z jaj) a są nim zwłaszcza wczesnowiosenne gatunki mszyc i miodówek. To w pobliżu ich kolonii samice decydują się złożyć jaja.

Jaja chrząszczy zimujących są „przyklejane” do podłoża pionowo. Długość trwania tego stadium jest zależne od temperatury stąd w lata ciepłe może trwać tylko ok. 5-7 dni, a w chłodniejsze 10-12 i więcej dni.

Larwy wylegające się z jaj złożonych przez zimujące samice mogą się pojawiać na roślinach w lata ciepłe od maja lub czerwca i są obecne zazwyczaj do połowy, tudzież do końca lipca. W ich rozwoju występują cztery stadia larwalne różniące się nie tylko wielkością ciała, ale i pojawem u starszych osobników charakterystycznych pomarańczowych przebarwień na ciele, których nie mają choćby larwy zaraz po wylęgu. Długość trwania stadium larwalnego także jest mocno powiązana z przebiegiem pogody, a głównie temperatury. Rozwój larw trwa zwykle 2-4 tygodnie, po czym osobniki czwartego stadium wchodzą w stadium poczwarki. Stają się nieruchome, przytwierdzają się do podłoża, po czym tworzą charakterystyczną poczwarkę, wewnątrz której dokonuje się niemal „cud” biologicznej metamorfozy. Jest nim wspomniane już przeobrażenie zupełne, czyli całkowita przebudowa ciała larwy w osobnika dorosłego kompletnie inaczej wyglądającego niż ona. Larwy sukcesywnie od końca czerwca aż do sierpnia wchodzą w stadium poczwarki.

Stadium poczwarki trwa zwykle ok. 7-10, rzadziej 14 i więcej dni. Wyższe temperatury skracają czas trwania poszczególnych stadiów rozwojowych.

Chrząszcze pierwszego pokolenia pojawiają się od lipca i w sierpniu. W tym czasie temperatury są znacznie wyższe niż wiosną, zatem i rozwój kolejnych stadiów rozwojowych jest szybszy. Z jaj złożonych przez samice wylęgają się larwy przechodzące cztery stadia larwalne związane z procesem wylinki (zrzucanie zbyt ciasnej zewnętrznej okrywy ciała na rzecz pojawu nowej, większej) oraz wchodzą w stadium poczwarki.

Drugie pokolenie chrząszczy zazwyczaj pojawia się od października ale już nie kontynuuje rozwoju lecz odżywia się, gromadzi zapasy energetyczne w ciele i jest stadium zimującym, które zazwyczaj już w paździeniku zapada w diapauzę, która trwa do wiosny kolejnego roku.

Czym odżywia się biedronka siedmiokropka?

Odżywiają się zarówno osobniki dorosłe jak i larwy wszystkich czterech stadiów larwalnych. Są drapieżnikami, które aktywnie się poruszają i same poszukują pożywienia na roślinach. Dieta biedronek jest zróżnicowana. Podstawowym pożywieniem są mszyce, ale w okresie problemów z ich dostępnością biedronki chcąc przeżyć polują na osobmniki róŻnych gatunków owadów i pajęczaków. Mogą także zjadać pyłek i nektar. Chrząszcze i larwy mogą zjadać m.in.:

• osobniki dorosłe i larwy niektórych gatunków mszyc - podstawowy pokarm,
• osobniki dorosłe i larwy niektórych gatunków miodówek,
• osobniki dorosłe i larwy niektórych gatunków czerwców/wełnowców,
• osobniki dorosłe i larwy niektórych gatunków przylżeńców, w tym wciornastków,
• osobniki dorosłe i larwy niektórych gatunków mączlików,
• osobniki dorosłe i larwy niektórych gatunków roztoczy, zwłaszcza przędziorki,
• jaja niektórych owadów, w tym jaja biedronek własnego i pokrewnych gatunków,
• młode gąsienice niektórych gatunków motyli,
• osobniki dorosłe i larwy niektórych chrząszczy, muchówek i błonkówek,
• jaja i larwy własnego i pokrewnych gatunków biedronek (kanibalizm),
• różne owady i pajęczaki o miękkim ciele możliwe do upolowania, zwłaszcza w młodocianych stadiach rozwojowych,
• pyłek i nektar z kwiatów,
• inny pokarm, który im spasuje.

Polecamy naszą najnowszą książkę

Miejski ogród. Uprawa warzyw i ziół na balkonach i tarasach.

Marzysz o warzywach z własnej uprawy, ale nie masz ogrodu? Mieszkasz w bloku i wydaje ci się, że nie możesz uprawiać ziół? Autorzy tej książki udowadniają, że warzywa i zioła można uprawiać prawie wszędzie! Dodatkowo pokażą Ci, jak zamienić balkony, tarasy i parapety w ogródki! Ten poradnik wprowadzi Cię w tajniki miejskiego ogrodnictwa.

Kup teraz

Biedronka siedmiokropka (Coccinella septempunctata) zwana bożą krówką

14 zdjęć

Właściciele portalu DIONP

dr hab. inż. Paweł K. Bereś; mgr Beata Bereś

Opracowano na podstawie własnego doświadczenia i literatury. Wszelkie treści zamieszczone na tej stronie internetowej (teksty, zdjęcia itp.) podlegają ochronie prawnej na podstawie przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2019, poz. 1231 z późn. zm.). DIONP wyraża zgodę na wykorzystanie całości lub części powyższej informacji, pod warunkiem podania źródła i odnośnika do adresu strony internetowej www.dionp.pl

Współpraca Postaw kawę