Ćma bukszpanowa (Cydalima perspectalis) to groźny szkodnik bukszpanów w Polsce – opis gatunku i zwalczanie

Ćma bukszpanowa od 2012 roku w Polsce !

Ćma bukszpanowa (Cydalima perspectalis) pochodzi z Azji. Przypuszcza się, że na kontynent europejski została zawleczona wraz z materiałem roślinnym w latach 2005-2007. Pierwsze wykrycie owada w Europie miało miejsce w 2007 roku na obszarze Niemiec i Niderlandów (Holandii). W Polsce wykryto ćmę po raz pierwszy w 2012 roku, w województwie dolnośląskim. Jak wyglądała historia wykrycia i dokąd zawędrowała już ćma prezentujemy w osobnym materiale dostępnym TUTAJ.

Opis gatunku

Motyl - ma rozpiętość skrzydeł od 3,5 do 4,5 cm. Długość ciała dochodzi do 2 cm. Występują dwie formy kolorystyczne osobników dorosłych: forma jasna i forma ciemna (tzw. melaninowa), z których ostatnia rzadko się pojawia. Forma jasna ma przedplecze i odwłok białawe z brązowym zakończeniem na końcu ciała. Większa część skrzydeł jest biaława z brązową smugą biegnącą wzdłuż przedniego brzegu pierwszego skrzydła, a także z szerokimi, brązowymi obwódkami wzdłuż zewnętrznych brzegów obu par skrzydeł. Forma ciemniejsza ma brązowawe tło skrzydeł z białym, półksiężycowatym znakowaniem na przedniej parze oraz ciemniejszymi, brązowymi obwódkami wzdłuż zewnętrznych brzegów obu par skrzydeł. Aparat gębowy jest typu ssącego przystosowany do pobierania nektaru z kwiatów.

Jaja - są okrągłe, średnicy około 1 mm. Początkowo są jasnożółte, a z czasem wchodzą w stadium czarnej główki tzn. przez osłonki przebija czarny kolor puszek głowowych embrionów gąsienic. Składane są na spodniej stronie liści bukszpanu, w postaci złóż liczących po 5-20 sztuk jaj i są pokryte przeźroczystą wydzieliną mocującą je do liści.

Gąsienice - zaraz po wylęgu mierzą około 1–2 mm długości, ale ostatecznie dorastają do 3,5–4,4 cm długości. Głowa jest czarna, połyskująca z aparatem gębowym typu gryzącego. Początkowo są jasnozielone z brązowymi liniami podłużnymi po bokach ciała, a następnie stają się ciemniejsze. Na bocznej części ciała biegną dwie podłużne czarne paski z białymi kropkami. Mają również czarne kropki zaznaczone na grzbietowej stronie ciała.

Poczwarka - osiąga do 1,5 – 2 cm długości i jest ukryta w kokonie z białej przędzy ukrytym między liśćmi i gałązkami bukszpanu. Początkowo jest zielona z ciemnymi paskami na grzbietowej powierzchni, a pod koniec przepoczwarzania brązowieje i pojawia się ciemniejszy wzór odpowiadającym brązowemu zabarwieniu krawędzi skrzydeł motyli.

Biologia ćmy w Polsce - pierwsze wyniki badań krajowych

Na ten badania nad biologią szkodnika wykonano na Podkarpaciu przez DIONP, Instytut Ochrony Roślin - PIB oraz Uniwersytet Rzeszowski. Na ich podstawie stwierdzono, że owad rozwija do 3-4 pokoleń w ciągu roku, niemniej ich liczba, jak również okres występoiwania są bardzo uzależnione od pogody - która może albo przyśpieszać albo spowalniać rozwój ćmy. W Azji szkodnik może wydawać 4-5 pokoleń w ciągu roku.

Stadium zimującym są gąsienice znajdujące się w kokonach zbudowanych z 2 liści bukszpanu mocno sklejonych przędzą. Od marca się budzą i kontynuują żerowanie na roślinach. Od końca kwietnia i w maju następuje przepoczwarczenie się gąsienic na roślinach, po czym od drugiej połowy maja zaczynają wylatywać motyle pierwszego pokolenia. Po kopulacji składają jaja na roślinach. Motyle latają do połowy czerwca i przez cały ten czas trwa składanie jaj i w między czasie wylęgają się gąsienice. Samice składają jaja na spodniej stronie liści bukszpanu.

Z jaj wylegają się po kilku, kilkunastu dniach (w zależności od temperatury) kilkumilimetrowe gąsienice. Są bardzo żarłoczne i szybko rosną, stąd też po 3-4 tygodniach osiągają docelową wielkość tj. około 4 cm. W temperaturze 20 oC czas rozwoju szkodnika od wylęgnięcia się gąsienicy z jaja aż do pojawu postaci dorosłej nowego pokolenia wynosi około 40 dni. Im wyższa temperatura tym rozwój może być szybszy.

Gąsienice pierwszego pokolenia pojawiają się od czerwca i żerują do połowy lipca. W między czasie się przepoczwarczają, stąd od końca lipca pojawiają się motyle drugiego pokolenia, które latają zwykle do połowy sierpnia. Z jaj jakie składają, wylęgają się gąsienice drugiego pokolenia, które żerują przez cały sierpień, a nawet do początku września. W między czasie od końca sierpnia do połowy września znowu pojawiają się poczwarki, z których we wrześniu sukcesywnie wylatują motyle trzeciego pokolenia. Składają jaja i od końca września i w październiku pojawia się trzecie pokolenie gąsienic, które żeruje aż do nastania zimy. To pokolenie jest stadium zimującym.

Możesz wesprzeć działalność edukacyjną DIONP

Twoja pomoc pozwola rozwijać stronę

Jeżeli doceniasz publikowane na portalu DIONP treści, to zawsze możesz podziękować Autorom poprzez kupienie im symbolicznej kawy. Za każdą kawę z góry dziękujemy.

Postaw nam kawę :)

Jakie rośliny uszkadza ćma w Polsce?

Główną rośliną żywicielską dla gąsienic ćmy są bukszpany (Buxus spp.), w tym Buxus balearica, Buxus bodinieri, Buxus harlandii, Buxus megistophylla, Buxus microphylla, Buxus rugulosa, Buxus sempervirens, Buxus sinica. W Polsce, w większości ogrodów dominuje bukszpan wiecznie zielony zwany bukszpanem pospolitym (B. sempervirens).

Ponadto na Podkarpaciu owad jest stwierdzany sporadycznie (głównie w szkółkach roślin, gdzie jest duża koncentracja różnhych gatunków roślin na małej powierzchni) już na innych roślinach zarówno uprawianych w ogrodach, jak również przetrzymywanych na tarasach w donicach (na zimę wnoszone do wnętrz). Te rośliny to m.in. trzmieliny (np. trzmielina oskrzydlona - Euonymus alata oraz trzmielina japońska - E. japonicus), ostrokrzewy (Ilex purpurea), muraja wiechowata (Murraya paniculata) ale także irgi (Cotoneaster spp.) oraz laurowiśnie (Prunus laurocerasus). Pojawiają się informacje o kolejnych gatunkach roślin, na których szkodnik żeruje, ale trwa obecnie proces potwierdzania tych przypadków.

Szkodliwość ćmy bukszpanowej

Ćma bukszpanowa nie na darmo jest nazywana „azjatyckim najeźdźcą”. To gatunek obcy, inwazyjny z którym mierzy się środowisko ogrodników nie tylko w Polsce. Jest bardzo żarłoczny i płodny, a dodatkowo rozwija aż 3 pokolenia w ciągu roku. Polska dawno nie widziała tak ekspansywnego szkodnika na swoim obszarze. Owadowi niestety sprzyja ocieplanie się klimatu i sytuacja z nim związana może się pogarszać, jeżeli zwiększy się jego szkodliwość dla innych roślin poza bukszpanami. Realne jest to, że gąsienice mogą się dostosować do żerowania na roślinach jakie człowiek uprawia dla pozyskiwania plonów, stąd szkodnik musi być bardzo dokładnie monitorowany.

Gąsienice na roślinach (bukszpanu) żerują ukryte w białawej przędzy, która chroni je przed czynnikami pogodowymi, ale i różnymi zagrożeniami z zewnątrz. Początkowo żerowanie gąsienic jest niezauważalne dla obserwatorów, gdyż z zewnątrz krzewu bukszpanu nic się nie dzieje, nadal jest on zielony, ale jest on wyjadany od środka. Dopiero po rozchyleniu gałązek takiej rośliny można zobaczyć, że wewnątrz krzewu pojawiają się gołożery, czyli pędy pozbawione liści, często z resztkami nerwów, które dodatkowo pokrywa biaława przędza. Gąsienice już po wylęgu są bardzo żarłoczne, tym bardziej, że żerują w grupach. Młode osobniki nie są w stanie gryźć twardych tkanek liści, stąd też początkowo zeskrobują skórkę górną i wyjadają miękisz młodych liści bukszpanu powodując powstawanie na nich białawych plam, które z czasem żółkną, zamierają i wykruszają się. Z zewnątrz wygląda to tak, jakby bukszpan placowo zaczął zasychać. Gdy tylko gąsienice lekko podrosną nie ma już dla nich żadnych przeszkód i mogą całkowicie wyjadać liście oraz młode pędy.

W wyniku intensywnego żerowania powstają rozległe gołożery pokryte oprzędami. Ponadto na zaatakowanych roślinach można zauważyć zielonkawe kulki – są to odchody gąsienic, które przyczepiły się do przędzy. Silnie ogryzione krzewy bukszpanu tracą całkowicie zdolność do przeprowadzania procesu fotosyntezy. To powoduje, że roślina częściowo lub całkowicie zaczyna zamierać, do czego przyczyniają się gąsienice kolejnych pokoleń – roślina nie ma czasu na regenerację. Całkowicie zniszczony bukszpan wydziela specyficzną woń – jest to zapach będący mieszaniną gnijących tkanek i odchodów szkodnika, który przybiera na sile po deszczach. Bukszpan jako roślina zimozielona przez cały rok przeprowadza proces fotosyntezy. Gdy roślina utraci wszystkie liście nie ma już zwykle szans na przeżycie. Nie jest odżywiana, a jej pędy przemarzają. Z tego powodu ćma bukszpanowa stanowi realne zagrożenie dla obecności nasadzeń bukszpanu w Polsce.

Monitoring pojawu szkodnika na roślinach

Tematykę z tego zakresu opisano w oddzielnych artykułach, które dostępne są TUTAJ (pułapki feromonowe) oraz TUTAJ (szukanie jaj szkodnika).

Zwalczanie ćmy bukszpanowej

Ćma bukszpanowa zrobiła spustoszenie w uprawach bukszpanu nie tylko dlatego, że za późno ogrodnicy się o niej dowiedzieli, ale także i dlatego, że mało kto wiedział, że owad ten rozwija 2-4 pokolenia w ciągu roku. To spowodowało, że część osób jeśli prowadziła już zwalczanie to zwykle myślała, że tak jak przy innych szkodnikach wystarczy raz opryskać i po problemie. Niestety, były wielokrotnie takie sytuacje, że należało w jednym tylko roku wykonać do 6-8 zabiegów opryskiwania roślin aby szkodnika skutecznie zwalczyć. Gąsienice ćmy żerują bardzo długo - niekiedy od marca aż do października/listopada.

Biorąc pod uwagę rozwijanie kilku pokoleń w ciągu roku jednym z najlepszych rozwiązań jest stały monitoring obecności gąsienic na roślinie połączony z obserwacją nalotu motyli. Zabiegi ochronne warto stosować już od wczesnej wiosny i kontynuować do jesieni. Można stosować albo samą ochronę niechemiczną, zwłaszcza biologiczną, albo samą chemię. Można też naprzemiennie stosować preparaty biologiczne z chemicznymi, co pozwala redukować ilość pestycydów przenikającą do środowiska. Trzeba pamiętać, że bez posiadania odpowiednich kwalifikacji z zakresu stosowania środków ochrony roślin można co najwyżej samodzielnie stosować jedynie te dla użytkowników nieprofesjonalnych.

Z uwagi na to, że obecnie ćma bukszpanowa nie posiada aktualnie w Polsce efektywnie oddziałujących wrogów naturalnych, stąd też do jej zwalczania wykorzystuje się następujące sposoby:

systematycznie wykonywane od wiosny do późnej jesieni obserwowanie roślin a następnie bezpośrednie niszczenie jaj, gąsienic i poczwarek znalezionych na roślinach np. poprzez mechaniczne zgniatanie,
systematycznie wykonywane od wiosny do jesieni spłukiwanie szkodnika (a przez to mechaniczne uszkadzanie miękkich powłok ciała gąsienic) za pomocą bardzo silnego strumienia wody z myjki ciśnieniowej,
w okresie lotu motyli, który obserwuje się za pomocą pułapek feromonowych lub świetlnych okresowe szczelne przykrywanie krzewów bukszpanów drobnooczkową siatką, cienką agrowłókniną lub inną tkaniną, która uniemozliwi samicom nalot i złożenie na liściach jaj. Po zakończeniu lotu szkodnika odkrywa się rośliny a gdy zacznie się lot kolejnego pokolenia ponownie przykrywa i tak cały sezon,
strząsanie oraz zabieranie spod roślin opadłych liści, w których mogą być poczwarki i zimujące gąsienice szkodnika. Takie zbieranie wykonywać od wiosny do jesieni. Liście należy niszczyć (głęboko zakopywać, palić), a nie wrzucać na kompostownik, gdyż z niego szkodnik potem może wylecieć,
wyłapywanie motyli z kolejnych pokoleń za pomocą pułapek feromonowych i świetlnych nike tylko dla potrzeb monitoringu pojawu ale celem bezpośredniego obniżenia ich liczebności,
od wiosny aż do jesieni kilkukrotne opryskiwanie roślin (najlepiej wieczorami, gdy nie będzie silnego promieniowania słonecznego, zwłaszcza UV) biopreparatami zawierającymi bakterie owadobójcze gatunku Bacillus thuringiensis spp. kurstaki lub Bacillus thuringiensis spp. aziwai. Biopreparaty bakteryjne służą do ekologicznego zwalczania gąsienic ćmy bukszpanowej,
od wiosny aż do jesieni opryskiwanie roślin (najlepiej wieczorami) preparatami zawierającymi naturalne substancje jakimi są spinozyny (w tym spinozyn A i spinozyn D). Spinozyny, określane nazwą "spinosad" to związki chemiczne uzyskiwane w procesie fermentacji naturalnie występujących w glebie bakterii gatunku Saccharopolyspora spinosa,
od wiosny aż do jesieni opryskiwanie roślin chemicznymi preparatami ale tylko wówczas, gdy środki ekologiczne okażą się niewystarczające. Dla użytkowników nieprofesjonalnych (a więc hobbystów) dostępne są nieliczne preparaty, bo o wiele ich więcej mogą używać profesjonalni użytkownicy ś.o.r. np. producenci sadzonek buszpanów z różnych szkółek roślin. Wykaz dopuszczonych preparatów chemicznych i mikrobiologicznych do stosowania w Polsce można znaleść w Wyszukiwarce środków ochrony roślin MRiRW jaka jest dostępna TUTAJ.

W powyższym zestawieniu należałoby także uwzględnić dbanie o wrogów naturalnych szkodników w ogrodach, w tym ptaki, które mogą z czasem przyczynić się do obniżania populacji ćmy bukszpanowej, acz trzeba wiedzieć, że bukszpan jest rośliną trującą, produkującą choćby toksyczne buksyny. Nie wiadomo na ten moment czy zjadanie przez ptaki gąsienic ćmy zawierajcych w sobie toksyczne alkaloidy ma wpływ na ich kondycję i zdrowotność. Liczyć jednak trzeba na to, że opór środowiska wzrośnie i tak jak przyroda zaczyna sobie radzić ze szrotówkiem kasztanowcowiaczkiem może i z czasem ćma bukszpanowa doczeka się pojawu efektywnego wroga naturalnego.

Dodać należy do tego, że prowadzone są choćby prace badawcze związane z wykorzystaniem pasożytniczej błonkówki zwanej kruszynkiem (Trichogramma spp.) do zwalczania jaj ćmy bukszpanowej. Są już na rynku firmy sprzedające biopreparaty z kruszynkiem na ćmę bukszpanową ale i na inne szkodliwe gatunki motyli pojawiające się w ogrodach, które kruszynek także może ograniczać np. omacnicę prosowiankę, ćmę pomidorową i inne piętnówki, słonecznicę orężówkę, skośnika pomidorowego, bielinka kapustnika i bielinka rzepnika, tantnisia krzyżowiaczka, rolnice, różne zwójkówki itp. O kruszynku jako pożytecznym owadzie zwalczającym jaja róznych szkodników jest jednak oddzielny materiał dostępny TUTAJ.

Odrębną kwestią przy ograniczaniu pojawu ćmy bukszpanowej są różne preparaty biotechniczne, które nie podlegają rejestracji jako środki ochrony roślin, ale także domowe sposoby ogrodników-hobbystów z wykorzystywaniem różnych wyciągów, naparów i wywarów, a także choćby mączek bazaltowych, ziemi okrzemkowej, mydła czy olejów.

Zwalczanie biologiczne za pomocą bakterii owadobójczych

Do biologicznego zwalczania szkodnika dopuszczone są biopreparaty oparte o Bacillus thuringiensis. Jest to glebowa bakteria owadobójcza, która działa na gąsienice szkodnika niszcząc ich układ trawienny i doprowadzając do śmierci, której objawem jest zczernienie ciała. W Polsce zarejestrowanych jest kilka biopreparatów opartych o bakterie Bacillus. Poniżej prezentujemy te, które były dostępne na rynku w 2026 roku. Spośród nich tylko killka posiada na tyle małe opakowania i rejestrację dla hobbystów, że można je używać w ogrodach:

BioBit - zawiera Bacillus thuringiensis var. kurstaki szczep ABTS 351,
DiPel DF - zawiera Bacillus thuringiensis var. kurstaki szczep ABTS 351,
Bio Dor Pro (dawna nazwa to Xtreem) - zawiera Bacillus thuringiensis var. aizawai szczep ABTS-1857,
Florbac - zawiera Bacillus thuringiensis var. aizawai szczep ABTS-1857,
Xenon - zawiera Bacillus thuringiensis var. aizawai szczep ABTS-1857,
Xen Tari WG - zawiera Bacillus thuringiensis var. aizawai szczep ABTS-1857,
Delfin WG - zawiera Bacillus thuringiensis ssp. kurstaki szczep SA-11 (Btk SA-11),
Lepinox Plus - zawiera Bacillus thuringiensis subsp. kurstaki szczep EG 2348).

Zwalczanie chemiczne, w tym z użyciem naturalnych substancji

Zwalczanie chemiczne polega na eliminowaniu części populacji gąsienic, a nie jak niektórzy podają - motyli. Do zwalczania chemicznego zarejestrowane są w 2026 roku następujące preparaty (insektycydy dostępne w rejestrze w 2026 roku). Wśród nich nie każdy moga jednak stosować hobbyści. Sprzedawcy w sklepach ogrodniczych doradzą jaki w danym roku preparat będzie dostępny i najlepszy do zwalczania ćmy - warto pytać fachowców.

Aceptir 200 SE - substancje: acetamipryd,
Affirm 095 SG - benzoesan emamektyny,
Apis 200 SE - acetamipryd,
Artiler 200 SE - acetamipryd,
Los Ovados 200 SE - acetamipryd,
Mimic - tebufenozyd,
Nexsuba - spinosad,
SpinTor 240 SC - spinosad,
SpinTor 480 SC - spinosad.

Przed zastosowaniem jakiekokolwiek środka ochrony roślin zawsze należy sprawdzić choćby w sklepie ogrodniczym czy nadal ma rejstrację na ćmę bukszpanową uszkadzającą bukszpany. Czytanie etykiety środka i stosowanie się do jej poleceń to podstawa.